Velvl

Velvl, zwany „der tsimbler” – żydowski cymbalista ze Święcian, czynny na przełomie XIX i XX wieku. Jego nazwisko i dokładne daty życia nie są znane. W źródle występuje jako „וועלוול דער צימבלער” (Velvl der tsimbler), czyli „Velvl cymbalista”. Informację o nim przekazał I. Ben Ir we wspomnieniach dotyczących życia żydowskiej społeczności Święcian u schyłku XIX i na początku XX wieku. Autor opuścił miasto w 1907 roku, dlatego opisywane przez niego środowisko muzyczne należy odnosić do okresu wcześniejszego.

Velvl należał do miejscowej kapeli klezmerskiej kierowanej przez Reb Itchego, zwanego klezmerem. Był jednym z jego dwóch zięciów. Drugi zięć grał na instrumencie określonym jako „bandor”, opisanym przez autora jako duży instrument o kształcie skrzypiec, prawdopodobnie pełniący w kapeli funkcję instrumentu basowego. W skład zespołu wchodzili ponadto drugi skrzypek oraz Moshe-Yehuda, grający na flecie. Kapela nie działała wyłącznie w samych Święcianach, lecz jeździła również do okolicznych miasteczek, gdzie obsługiwała żydowskie wesela. Z relacji wynika, że była zespołem cenionym i poszukiwanym – termin wesela uzależniano niekiedy od tego, czy muzycy będą w danym czasie dostępni.

Źródło pozwala również odtworzyć funkcję muzyki wykonywanej przez kapelę podczas kolejnych etapów wesela. Muzycy towarzyszyli pannie młodej w części obrzędu poprzedzającej właściwą ceremonię. Podczas przemowy kierowanej do niej wykonywali powolną, smutną muzykę, podkreślającą podniosły i wzruszający charakter chwili. Po zakończeniu przemowy zmieniali nastrój, grając melodię wesołą. Następnie kapela prowadziła orszak weselny na miejsce ceremonii ślubnej pod tradycyjnym baldachimem – chupą – przy dźwiękach muzyki marszowej. Marsze wykonywano również podczas powrotu. Muzycy grali następnie podczas uczty i zabawy tanecznej, która trwała przez całą noc.

Relacja nie podaje tytułów melodii ani nazw tańców wykonywanych przez zespół, ale jednoznacznie dokumentuje obecność cymbałów w miejscowej kapeli klezmerskiej. Szczególnie istotne jest to, że Velvl nie został opisany jedynie jako jeden z członków zespołu, lecz był rozpoznawany właśnie poprzez swój instrument – „der tsimbler”, czyli „cymbalista”. Pozwala to uznać go za imiennie poświadczonego przedstawiciela żydowskiej tradycji gry na cymbałach na Wileńszczyźnie w okresie, z którego informacje o konkretnych muzykach tego środowiska należą do rzadkości.

Postać Velvla ma dodatkowe znaczenie dlatego, że zachowana relacja dokumentuje nie tylko samego wykonawcę, lecz również środowisko, w którym działał, skład kapeli oraz miejsce muzyki instrumentalnej w żydowskim obrzędzie weselnym. W tym przypadku cymbały nie pojawiają się więc jako przypadkowy element instrumentarium, lecz jako część żywej i dobrze zakorzenionej praktyki muzycznej święciańskiej społeczności żydowskiej na przełomie XIX i XX wieku.