Krupski, Józef (1917–1992)

Józef Krupski był wybitnym muzykantem i mistrzem gry na cymbałach wileńskich, reprezentującym tradycje muzyczne Wileńszczyzny. W jego repertuarze dominowały formy taneczne charakterystyczne dla tego regionu – polki, walce, oberki, krakowiaki, kadryle oraz marsze – a także popularne melodie i piosenki z lat 30. XX wieku. Już od najmłodszych lat przejawiał wyjątkowe zdolności muzyczne oraz naturalną predyspozycję do muzykowania.

Podstaw gry nauczył się w Żeściunach pod Wilnem u swojego wuja, Stanisława Marcinkiewicza, od którego przejął zarówno technikę wykonawczą, jak i repertuar. Już w wieku 12 lat występował jako cymbalista podczas wesel i zabaw, co świadczy o jego wczesnej dojrzałości muzycznej oraz wysokim poziomie umiejętności. W 1935 roku rozpoczął współpracę z harmonistą Teofilem (nazwisko nieznane), z którym wykonywał repertuar przekazywany drogą ustną. Duet ten zagrał około 50 wesel, głównie w okolicach Wilna, wpisując się w tradycyjny model funkcjonowania wiejskich muzykantów.

Losy artysty zostały naznaczone wydarzeniami historycznymi. W 1939 roku brał udział w kampanii wrześniowej. Rok później zawarł związek małżeński z Janiną Sokołowską, z którą miał sześcioro dzieci – czterech synów i dwie córki. W 1942 roku został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec, gdzie pracował w fabryce Opla. Po zakończeniu II wojny światowej krótko przebywał w Elblągu, a następnie osiedlił się na stałe w Kętrzynie. Tam przez wiele lat pracował w zakładach odzieżowych „Warmia”.

Okres powojenny przyniósł długą przerwę w działalności muzycznej, spowodowaną brakiem instrumentu. Dopiero po przejściu na emeryturę w 1982 roku Krupski powrócił do gry, budując własnoręcznie cymbały na wzór instrumentu swojego wuja. Konstrukcja ta powstała z materiałów o charakterze wtórnym – drewno pochodziło ze starej skrzyni, struny zostały zakupione przez znajomego, natomiast kołki wykonano w kętrzyńskiej cukrowni. Instrument posiadał 17 pasm strun, po 5 strun w każdym, co łącznie dawało 85 strun. W 1992 roku muzyk dokonał jego modyfikacji, zmniejszając rozmiary i ciężar, jednak instrument ten nie zachował się do czasów współczesnych.

Po powrocie do aktywności muzycznej Krupski grał głównie w kręgu prywatnym – podczas spotkań rodzinnych oraz dla własnej przyjemności. Istotnym elementem jego działalności była również transmisja tradycji muzycznej. W 1984 roku rozpoczął naukę gry swojego wnuka, Andrzeja Zajko, z którym następnie występował na licznych festiwalach, m.in. na Suwalskim Jarmarku Folkloru w Węgorzewie, Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą oraz Turniejach Instrumentalistów Ludowych w Gryfinie. Wspólne występy przyniosły im nagrody i wyróżnienia.

Działalność artystyczna Józefa Krupskiego została częściowo udokumentowana – wraz z wnukiem nagrywał dla Polskiego Radia, a zachowane materiały znajdują się w zbiorach Radiowego Centrum Kultury Ludowej w Warszawie oraz w archiwum Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk.

Pierwszym instrumentem Krupskiego były cymbały odziedziczone po wuju, które pozostały w Wilnie. Drugim – wykonany własnoręcznie instrument z 1982 roku – stał się podstawą jego powojennej aktywności muzycznej. Jego specyficzny strój został opisany w publikacji Edwarda Mojsaka „Szkoła gry na cymbałach”, co stanowi ważne źródło dokumentacyjne dla badań nad tym instrumentem.

Dziedzictwo Józefa Krupskiego jest kontynuowane przez kolejne pokolenia. W 2012 roku Artur Jachimowicz wykonał replikę jego cymbałów na zamówienie wnuka Piotra Krupskiego, opierając się na materiałach archiwalnych oraz opisach stroju. Instrument ten wiernie odtwarza zarówno konstrukcję, jak i walory brzmieniowe oryginału. Obecnie Piotr Krupski kontynuuje rodzinną tradycję gry na cymbałach, wpisując działalność swojego dziadka w szerszy kontekst żywej kontynuacji dziedzictwa muzycznego Wileńszczyzny.

Postać Józefa Krupskiego zajmuje istotne miejsce w procesie przekazu kresowej tradycji gry na cymbałach, nie tylko jako wykonawcy, lecz przede wszystkim jako mistrza i nauczyciela. Zaraz po powrocie do aktywności muzycznej funkcjonował głównie w przestrzeni prywatnej, jednak właśnie w tym kręgu dokonywała się najważniejsza dla trwania tradycji transmisja międzypokoleniowa. Miała ona charakter bezpośredni, niesformalizowany i oparty na relacji osobistej, typowej dla ludowego modelu nauczania.

Szczególne znaczenie w tym kontekście mają dwie postacie – wnukowie Krupskiego: Andrzej Zajko oraz Piotr Krupski – których drogi kontaktu z mistrzem przebiegały odmiennie, co znalazło wyraźne odzwierciedlenie w efektach ich edukacji muzycznej. Andrzej Zajko, pozostający w stałej bliskości dziadka, miał możliwość systematycznej nauki od 1984 roku, co pozwoliło mu nie tylko opanować grę na instrumencie, lecz także rozwinąć własne kompetencje wykonawcze i współuczestniczyć z Krupskim w działalności festiwalowej. Jego przypadek stanowi przykład pełnej, ciągłej transmisji tradycji w ramach relacji mistrz–uczeń.

Odmiennie kształtowała się relacja Piotra Krupskiego, którego kontakt z dziadkiem miał charakter okazjonalny, ograniczony do spotkań w czasie wakacji i ferii zimowych. Choć również został wprowadzony w podstawy gry na cymbałach i oswojony z instrumentem, brak stałej, systematycznej pracy uniemożliwił wówczas rozwinięcie umiejętności wykonawczych. Jego późniejsze podjęcie gry, już wiele lat po śmierci dziadka, wskazuje jednak na trwałość oddziaływania tej wczesnej, choć nieciągłej formy przekazu.

Obok relacji rodzinnych działalność dydaktyczna Krupskiego obejmowała również inne osoby – wszystkich, którzy wykazywali zainteresowanie instrumentem. Jego metoda nauczania była prosta i oparta na bezpośrednim prowadzeniu rąk ucznia po strunach, co wpisuje się w tradycyjny model uczenia przez naśladownictwo i doświadczenie. Tym samym Krupski jawi się jako istotne ogniwo w łańcuchu przekazu kresowej tradycji cymbałowej, a jego uczniowie – zarówno ci kształceni systematycznie, jak i okazjonalnie – stanowią różne warianty jej kontynuacji.