Matławski, Bogdan (1947–2020)

Etnomuzykolog, etnolog, kulturoznawca, muzyk, nauczyciel i badacz polskiej kultury ludowej, profesor Uniwersytetu Szczecińskiego. Urodził się w 1947 r. w Emilianowie na ziemi sieradzkiej. Od 1948 r. mieszkał w Żabnicy koło Gryfina, z którą pozostał związany przez całe życie. Zmarł 14 października 2020 r. w Żabnicy.

Muzyką zajmował się od dzieciństwa. W szkole podstawowej należał do zespołu mandolinistów działającego w Żabnicy. Później grał na kontrabasie i trąbce, a następnie podjął naukę w Państwowej Średniej Szkole Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Szczecinie, w klasie saksofonu. Występował na weselach, w lokalach rozrywkowych oraz, przez krótki czas, w Państwowej Filharmonii im. Mieczysława Karłowicza w Szczecinie. Grał także w zawodowych zespołach estradowych, akompaniujących m.in. Annie Jantar, Karin Stanek i Bogusławowi Mecowi. Występował w zespołach Polonez i Just Big Band, posługując się saksofonem i fletem poprzecznym. Przez kilka lat uczył gry na gitarze i klarnecie w Ognisku Muzycznym nr 4 w Szczecinie.

Wykształcenie akademickie zdobywał, mając już wieloletnie doświadczenie muzyczne. W 1994 r. ukończył studia z zakresu wychowania muzycznego w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Zielonej Górze. W 1999 r. uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie historii na Uniwersytecie Szczecińskim, a w 2012 r. doktora habilitowanego w zakresie etnologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pracował w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego, prowadząc działalność naukową i dydaktyczną.

Głównym przedmiotem jego badań była kultura ludowa Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej, szczególnie tradycje muzyczne ludności przesiedlonej z dawnych Kresów Wschodnich. Poszukiwał muzykantów, którzy po 1945 r. osiedlili się w zachodniopomorskich wsiach i miasteczkach, dokumentował ich życiorysy, repertuar oraz działalność artystyczną. Interesowały go również procesy przenoszenia dawnych tradycji muzycznych w nowe miejsca zamieszkania, ich przemiany oraz rola muzyki w życiu społeczności powstających na terenach powojennego osadnictwa.

Szczególne miejsce w jego pracy zajmowali cymbaliści pochodzący z Wileńszczyzny, Nowogródczyzny i innych obszarów wschodnich II Rzeczypospolitej. Matławski dokumentował zarówno przedwojenne doświadczenia muzykantów, jak i ich powojenne losy. Opisywał drogi przesiedleń, w tym doświadczenia osób deportowanych w głąb Związku Radzieckiego, działalność dawnych kapel, sposoby budowania instrumentów, repertuar oraz nauczanie gry na cymbałach. Wśród opisywanych przez niego muzykantów znaleźli się m.in. Edward Mojsak, Wacław Suzynowicz, Antoni Bukiej, Czesław Czepułkowski, Julian Pawłowski i Stanisław Michniewicz.

W 2006 r. ukazała się jego monografia „Cymbaliści na Pomorzu Zachodnim po 1945 roku. Spadkobiercy Jankiela”, wydana przez Książnicę Pomorską w Szczecinie. Opracowanie liczące 167 stron zawiera historię obecności cymbałów w regionie, biografie muzykantów, opisy ich przedwojennej działalności oraz powojennych losów. Autor przedstawił również funkcjonowanie kapel, działalność solową cymbalistów, budowę instrumentów, repertuar, edukację muzyczną oraz udział wykonawców w imprezach folklorystycznych. Ważną część publikacji stanowią zestawienia dokumentujące kolejne pokolenia muzykantów, budowniczych cymbałów, nauczycieli i uczniów.

Matławski poświęcał wiele uwagi działalności Edwarda Mojsaka, cymbalisty i nauczyciela z Gryfina, który odegrał istotną rolę w powojennym upowszechnianiu tradycji cymbałowych. W artykule „Edward Mojsak – animator muzyki ludowej na Pomorzu Zachodnim”, opublikowanym w 1995 r. w kwartalniku „Twórczość Ludowa”, przedstawił jego życiorys, działalność edukacyjną oraz znaczenie prowadzonych przez niego zespołów. Dokumentował także Ogólnopolskie Turnieje Instrumentalistów Ludowych w Gryfinie, których początki sięgają 1988 r. Historii tych wydarzeń poświęcił artykuł opublikowany w „Przeglądzie Zachodniopomorskim” w 1995 r. oraz wydawnictwo „Ogólnopolskie Turnieje Instrumentalistów Ludowych w Gryfinie” z 1998 r., przygotowane pod jego redakcją.

Zainteresowania badawcze Matławskiego obejmowały także budownictwo instrumentów ludowych. Analizował konstrukcje cymbałów wykonywanych przez przesiedlonych muzykantów, sposoby ich strojenia oraz zmiany wynikające z potrzeb wykonawczych. Problematyce tej poświęcił m.in. artykuł „Cymbały na Pomorzu Zachodnim po 1945 roku jako przykład ludowego budownictwa instrumentów”, opublikowany w 2009 r. Dokumentował również próby przekazywania tradycji młodszym pokoleniom, działalność szkółek cymbałowych i zespołów dziecięcych.

Badania nad cymbalistami stanowiły część jego szerszego dorobku naukowego. W 2002 r. wydał książkę „Tradycje polskiej muzyki ludowej w kulturze Pomorza Zachodniego w latach 1945–1970”, a następnie „Kultura ludowa i jej przemiany na Pomorzu Zachodnim w latach 1970–2009”. Publikował liczne artykuły dotyczące muzyki, instrumentów, folkloru, działalności zespołów ludowych i przemian kulturowych regionu. Opracowywał także śpiewniki dokumentujące dawny i współczesny repertuar zachodniopomorski.

Poza pracą naukową zajmował się upowszechnianiem kultury ludowej. Organizował konferencje, warsztaty, przeglądy i festiwale, zasiadał w jury konkursów muzycznych oraz współpracował z Polskim Radiem Szczecin, m.in. przy audycji „Kraj za miastem”. Należał do pomysłodawców Ogólnopolskiego Festiwalu Współczesnej Kultury Ludowej w Kamieniu Pomorskim. Od 2015 r. pełnił funkcję pełnomocnika marszałka województwa zachodniopomorskiego do spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

W 2019 r. ukazała się poświęcona mu księga pamiątkowa „Zakotwiczony nad wielką rzeką”, zawierająca wspomnienia, artykuły i dokumentację jego działalności. Wśród autorów znalazł się Piotr Dahlig, który przedstawił dorobek Matławskiego w zakresie badań nad muzyką ludową Pomorza Zachodniego. W tym samym roku Matławski został odznaczony Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Jego życie i pracę przedstawiono również w filmie dokumentalnym „Siła korzeni jest w nas. Rzecz o Bogdanie Matławskim” w reżyserii Iwony Gacparskiej (2019).

Pozostawił obszerną dokumentację kultury muzycznej Pomorza Zachodniego, w tym świadectwa dotyczące cymbalistów należących do pokolenia urodzonego jeszcze przed II wojną światową. Jego publikacje stanowią jedno z podstawowych źródeł wiedzy o wykonawcach, budowniczych instrumentów i nauczycielach, którzy po przesiedleniu kontynuowali na Pomorzu Zachodnim tradycje muzyczne wyniesione z dawnych Kresów Wschodnich.